सामाजिक सञ्जालको प्रभाव
सामाजिक सञ्जालको व्यापक प्रयोगले यसको सकारात्मक र नकारात्मक पक्षहरू स्पष्ट हुँदै गएका छन्। विशेषगरी बालबालिकाका लागि यसका नकारात्मक असरहरू झन् गम्भीर देखिएका छन्। इन्टरनेट प्रयोगका सीमाहरू र खतराहरूबारे जानकारीको कमीले गर्दा बालबालिका विभिन्न अनलाइन आक्रमण र दुर्व्यवहारको सिकार बन्ने जोखिममा छन्।
चाइल्ड सेफ नेटको भूमिका
यस जोखिमलाई सम्बोधन गर्न, सन् २०१७ देखि ‘चाइल्ड सेफ नेट’ नामक संस्थाले बालबालिकाको अनलाइन सुरक्षामा केन्द्रित सचेतना कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै आइरहेको छ। पछिल्लो समय यस संस्थाले टिकटकसँग सहकार्य गर्दै डिजिटल सचेतनाका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिरहेको छ। यसै क्रममा, हालै काठमाडौंको होटल स्क्वायरमा उपत्यकाका विभिन्न विद्यालयका ४० विद्यार्थीलाई लक्षित गरी एक दिने डिजिटल सुरक्षा कार्यशाला आयोजना गरियो।
चुनौती र समाधानबारे विचार
संस्थाका संस्थापक तथा अध्यक्ष अनिल रघुवंशीका अनुसार, नेपालमा अनलाइन बाल यौन दुर्व्यवहार, साइबर ग्रुमिङ, बालविवाह, र बाल बेचबिखनका घटनाहरू तीव्र रूपमा बढिरहेका छन्। यस्ता घटनाको रोकथामका लागि विद्यालय, विद्यार्थी, र अभिभावकलाई समयमै सचेत गराउनु जरुरी छ।
रघुवंशीले सरकार र सम्बन्धित निकायहरूलाई पनि साइबर अपराध नियन्त्रणका लागि प्रभावकारी कदम चाल्न र अन्तर्राष्ट्रिय प्लेटफर्मसँग सहकार्य गर्न सुझाव दिए। उनका अनुसार, “प्रविधिको विकाससँगै यसका जोखिमहरू पनि बढेका छन्। इन्टरनेटलाई सुरक्षित बनाउनु अहिलेको प्रमुख आवश्यकता हो।”
बालबालिका अनलाइन शोषणको जोखिममा कसरी पर्छन्?
1. साइबर ग्रुमिङ
साइबर ग्रुमिङ भनेको बालबालिकालाई फकाएर वा लोभ देखाएर यौन दुर्व्यवहारका लागि तयार पार्ने कार्य हो।
2. बाल यौन दुर्व्यवहार सामग्री
बालबालिकाको अश्लील फोटो, भिडियो वा लेखाइ, जुन गैरकानूनी व्यापारका लागि प्रयोग गरिन्छ।
3. अनलाइन यौन बदला
पूर्वसाथीले बदला लिन यौनजन्य फोटो वा भिडियो अरूलाई पठाउने वा सार्वजनिक गर्ने कार्य।
4. प्रत्यक्ष प्रसारणको शोषण
बालबालिकालाई वेबक्यामको माध्यमबाट यौनजन्य गतिविधिमा संलग्न गराएर प्रत्यक्ष प्रसारण गराउने कार्य।
5. सेक्सटोर्शन
नग्न वा यौनजन्य सामग्रीको आधारमा बालबालिकालाई धम्क्याएर पैसा वा अन्य फाइदा लिन खोज्ने कार्य।
6. सेक्सटिङ
अनलाइनमा पठाइने यौनजन्य सामग्री, जुन शोषणका लागि प्रयोग गरिन्छ।
बालबालिकालाई इन्टरनेटमा सुरक्षित राख्न के गर्ने?
- बलियो पासवर्ड बनाउने: साना, ठूला अक्षर, अंक, र चिन्हहरू समावेश गरी कम्तीमा ८ अक्षरको पासवर्ड प्रयोग गर्नुहोस्।
- अनलाइनमा नग्न वा अश्लील सामग्री पठाउन वा हेर्न उक्साएमा तुरुन्त अभिभावक वा विश्वासिलो व्यक्तिलाई जानकारी दिनुहोस्।
- अनलाइन यौन दुर्व्यवहार गर्ने व्यक्तिलाई ब्लक र रिपोर्ट गर्नुहोस्।
- अपरिचित व्यक्तिलाई सामाजिक सञ्जालमा एड नगर्नुहोस्।
- अकाउन्टको सुरक्षाका लागि टु-फ्याक्टर अथेन्टिकेसन प्रयोग गर्नुहोस्।
- व्यक्तिगत सामग्री, जस्तै फोटो वा भिडियो, अनलाइनमा नअपलोड गर्नुहोस् र अरूसँग साझेदारी नगर्नुहोस्।
- अनलाइन चिनजान भएका व्यक्तिहरूसँग एक्लै भेट्न जाने प्रस्ताव अस्वीकार गर्नुहोस्।
इन्टरनेटको सही प्रयोग र बालबालिकालाई खतराबाट बचाउन सचेतना अत्यावश्यक छ। चाइल्ड सेफ नेटले यस्ता समस्याहरू समाधान गर्न उल्लेखनीय योगदान गरिरहेको छ। सरकारले पनि प्रभावकारी रणनीतिहरू अवलम्बन गरेर अनलाइन सुरक्षालाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने देखिन्छ।
