बसन्त भट्ट, काठमाडौं
मानव जीवनको सबैभन्दा निकट र संवेदनशील सम्बन्ध दाम्पत्य सम्बन्ध हो। प्रेम, विश्वास, सम्मान र सहकार्यको आधारमा निर्माण हुने यो सम्बन्धले व्यक्तिको मानसिक, सामाजिक तथा पारिवारिक जीवनमा गहिरो प्रभाव पार्छ। तर विडम्बना, आजको समाजमा बाहिरबाट सम्बन्धहरू सामान्य देखिए पनि भित्रभित्रै धेरै दम्पतीहरू भावनात्मक दूरी, असन्तुष्टि र बेखुसीको अनुभूति गरिरहेका छन्। प्रश्न उठ्छ—किन दाम्पत्य जीवनमा मनहरू बेखुसी बन्दै गएका छन्?

समय परिवर्तनसँगै समाज, अर्थतन्त्र, शिक्षा र जीवनशैलीमा व्यापक परिवर्तन आएका छन्। पुरुष र महिलाबीचको चेतना, अवसर र स्वतन्त्रताको दायरा विस्तार भएको छ। यो परिवर्तन सकारात्मक भए पनि यसले दाम्पत्य सम्बन्धमा नयाँ चुनौतीहरू पनि जन्माएको छ। विशेषगरी पति–पत्नीबीच आत्मसम्मानको विषय दिनप्रतिदिन पेचिलो बन्दै गएको छ। पहिले परिवारको स्थायित्वका लागि धेरै कुरा सहजै स्वीकार गरिन्थ्यो भने अहिले व्यक्तिगत सम्मान र पहिचानलाई प्राथमिकताका साथ हेरिन थालेको छ। फलस्वरूप, साना असहमतिहरू पनि कहिलेकाहीँ आत्मसम्मानको प्रश्नमा रूपान्तरित हुने गरेका छन्।

त्यसैगरी दाम्पत्य जीवनमा भूमिका र उत्तरदायित्वको विषय पनि जटिल बन्दै गएको छ। घरभित्र र घरबाहिरका जिम्मेवारी कसले कसरी बहन गर्ने भन्ने विषयमा स्पष्ट समझदारी नहुँदा विवाद उत्पन्न हुने गरेको छ। आर्थिक योगदान, निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता, बालबच्चाको हेरचाह तथा घरायसी कामको बाँडफाँड जस्ता विषयहरूमा अपेक्षा र वास्तविकताबीचको दूरीले सम्बन्धमा तनाव सिर्जना गरिरहेको छ।

अर्कोतर्फ, अहंकार पनि दाम्पत्य सम्बन्धमा बढ्दो समस्याको रूपमा देखिएको छ। सम्बन्धलाई जोगाउन कहिले झुक्ने, कहिले स्वीकार गर्ने र कहिले क्षमा माग्ने भन्ने संस्कार कमजोर हुँदै गएको छ। आफूलाई सही प्रमाणित गर्ने होडमा सम्बन्धभन्दा व्यक्तिगत विजय महत्वपूर्ण बन्न थालेको छ। परिणामस्वरूप, समस्या समाधान हुने अवसरहरू क्रमशः हराउँदै गइरहेका छन्।

दाम्पत्य जीवनको अर्को महत्वपूर्ण आधार भनेको संवाद हो। तर आजको व्यस्त जीवनशैली, प्रविधिको अत्यधिक प्रयोग र मानसिक तनावका कारण पति–पत्नीबीचको अर्थपूर्ण संवाद घट्दै गएको छ। पहिले सँगै बसेर सुख–दुःख साटासाट गर्ने समय हुन्थ्यो भने अहिले एउटै घरमा बसेर पनि भावनात्मक दूरी बढ्दै गएको देखिन्छ। आपसी संवाद, समझदारी र मेलमिलापप्रतिको तत्परता हराउँदै गइरहेको छ। बरु मौन उपेक्षा बढ्दै गएको छ। बोल्नुपर्ने ठाउँमा मौनता, बुझ्नुपर्ने ठाउँमा अनुमान र सहानुभूति दिनुपर्ने ठाउँमा आलोचनाले सम्बन्धलाई झन् कमजोर बनाइरहेको छ।

यद्यपि यस्ता समस्याहरूका बाबजुद धेरै सम्बन्धहरू औपचारिक रूपमा टुटेका छैनन्। यसको कारण प्रेम मात्र होइन, विभिन्न सामाजिक र पारिवारिक बाध्यताहरू पनि हुन्। कसैलाई बालबच्चाको भविष्यको चिन्ताले सम्बन्धमा बाँधेको छ भने कसैलाई सामाजिक सुरक्षा, आर्थिक स्थायित्व र प्रतिष्ठा गुम्ने डरले सम्बन्ध छोड्न दिइरहेको छैन। समाजले सम्बन्ध विच्छेदलाई हेर्ने दृष्टिकोण, परिवारको दबाब तथा सामाजिक मूल्य–मान्यताले पनि धेरैलाई सम्बन्धभित्रै बस्न बाध्य बनाएको छ।

यही कारणले आज धेरै दम्पतीहरू सँगै त छन्, तर उनीहरूका मनहरू टाढा भइसकेका छन्। सम्बन्धहरू कानुनी वा सामाजिक रूपमा जीवित छन्, तर भावनात्मक रूपमा कमजोर बनेका छन्। एउटै छानामुनि बस्ने मानिसहरूबीच आत्मीयता, निकटता र पारस्परिक विश्वास क्रमशः घट्दै गएको छ। सम्बन्धहरू टुट्न त सकेका छैनन्, तर मन भने छिन्नभिन्न भइसकेका छन्।

दाम्पत्य जीवनको सुख केवल सँगै बस्नुमै सीमित हुँदैन, एकअर्कालाई सुन्न, बुझ्न र सम्मान गर्न सक्नुमा निर्भर हुन्छ। सम्बन्धलाई जोगाउने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय संवाद, सहानुभूति, पारस्परिक सम्मान र लचकता नै हुन्। आत्मसम्मानको रक्षा गर्दै सम्बन्धको गरिमा पनि जोगाउन सकियो भने दाम्पत्य जीवन पुनः सुखद र सन्तुलित बन्न सक्छ।

अन्ततः, दाम्पत्य सम्बन्ध कुनै प्रतिस्पर्धा होइन, सहयात्रा हो। जहाँ जित एक पक्षको होइन, सम्बन्धको हुनुपर्छ। जब पति–पत्नीले आफूलाई भन्दा सम्बन्धलाई ठूलो ठान्न थाल्छन्, तब मात्र बेखुसीका मनहरू फेरि खुशीतर्फ फर्कन सक्छन्।