बसन्त भट्ट, काठमाडौं
म विगत १८ वर्षदेखि अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको अधिकार, सशक्तीकरण र समावेशीकरणका क्षेत्रमा कार्यरत विभिन्न गैरसरकारी संस्थासँग आबद्ध छु।

यस अवधिमा देशका दुर्गम ग्रामीण बस्तीदेखि शहरी क्षेत्रसम्म पुगेर अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूसँग प्रत्यक्ष भेटघाट गर्ने, उनीहरूको जीवन संघर्ष सुन्ने, पीडा बुझ्ने र उनीहरूले भोगिरहेका यथार्थलाई नजिकबाट नियाल्ने अवसर प्राप्त भयो। करिब दुई दशक लामो यस यात्राले मलाई केवल पेशागत अनुभव मात्र दिएको छैन, जीवन, समाज र मानवीय संवेदनाको गहिरो पाठ पनि सिकाएको छ।

सुरुवाती दिनहरूमा अपाङ्गता मेरो लागि अध्ययन र कामको एउटा विषय मात्र थियो। तर समयसँगै यो मेरो जीवनको अभिन्न हिस्सा बन्यो। गाउँका दुर्गम बस्तीमा भेटिएका अपाङ्गता भएका बालबालिका, अवसरबाट वञ्चित युवायुवती, घरभित्रै सीमित गरिएका महिलाहरू-यी सबैसँगको भेटघाटले मलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गर्‍यो। उनीहरूको कथा केवल कठिनाइको कथा होइन, संघर्ष, साहस, आत्मबल र आशाको कथा पनि हो।

यस अवधिमा मैले सबैभन्दा बढी अनुभव गरेको समस्या भनेको समाजको दृष्टिकोण हो। आज पनि धेरै ठाउँमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई दया वा बोझको रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति कायम छ। उनीहरूको क्षमता र सम्भावनाभन्दा कमजोरीलाई बढी महत्व दिने सोचले उनीहरूलाई अझ पछाडि धकेलिरहेको छ। कतिपय अवस्थामा परिवारभित्रै उनीहरूको आवाज दबाइन्छ, निर्णय प्रक्रियाबाट टाढा राखिन्छ र अवसरहरूबाट वञ्चित गरिन्छ।

शिक्षामा पहुँच अर्को गम्भीर चुनौती हो। धेरै अपाङ्गता भएका बालबालिकाले विद्यालय जाने अवसर नै पाउँदैनन्। विद्यालय पुगे पनि आवश्यक सहयोग, पहुँचयुक्त पूर्वाधार र समावेशी वातावरणको अभावका कारण पढाइलाई निरन्तरता दिन कठिन हुन्छ। शहरी क्षेत्रमा केही सुधार देखिए पनि ग्रामीण क्षेत्रको अवस्था अझै चुनौतीपूर्ण छ। शिक्षकहरूको अपर्याप्त तयारी, अभिभावकमा चेतनाको कमी र अपाङ्गता मैत्री वातावरणको अभावले समस्या झन् जटिल बनेको छ।

रोजगारी र आत्मनिर्भरता पनि अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि ठूलो चुनौती बनेको छ। सीप, क्षमता र इच्छाशक्ति हुँदाहुँदै पनि अवसरको अभावका कारण धेरै व्यक्ति बेरोजगार छन्। केही संस्थागत प्रयास भए पनि ती पर्याप्त छैनन्। सरकारी तथा निजी क्षेत्र दुवैले अझ समावेशी सोच विकास गर्न आवश्यक छ।

त्यस्तै, स्वास्थ्य सेवा र पुनर्स्थापना सेवामा पहुँच पनि सन्तोषजनक छैन। सहायक सामग्री, परामर्श सेवा र पुनर्स्थापना केन्द्रहरू सबै ठाउँमा उपलब्ध छैनन्। विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रका व्यक्तिहरू सामान्य स्वास्थ्य सेवा पाउनसमेत संघर्ष गर्न बाध्य छन्।

यद्यपि यी सबै चुनौतीका बीच मैले धेरै प्रेरणादायी परिवर्तनहरू पनि देखेको छु। कतिपय व्यक्तिहरूले आफ्नै संघर्षबाट नयाँ सम्भावनाको बाटो निर्माण गरेका छन्। कोही सफल उद्यमी बनेका छन्, कोही शिक्षक, कोही अधिकारकर्मी। उनीहरूको आत्मविश्वास, संघर्षशीलता र दृढताले मलाई सधैं प्रेरित गरेको छ। यसले स्पष्ट देखाउँछ-अवसर, पहुँच र हौसला पाएमा अपाङ्गता कुनै अवरोध होइन।

मेरो अनुभवले मलाई एउटा स्पष्ट निष्कर्षमा पुर्‍याएको छ—अपाङ्गता दयाको विषय होइन, अधिकारको विषय हो। जबसम्म समाजले अपाङ्गतालाई अधिकार र समान अवसरको दृष्टिकोणबाट हेर्न सक्दैन, तबसम्म वास्तविक परिवर्तन सम्भव हुँदैन। नीति निर्माणदेखि कार्यान्वयनसम्म, परिवारदेखि समुदायसम्म, सबै तहमा सोच र व्यवहार परिवर्तन आवश्यक छ।

आज यो लामो यात्रालाई फर्केर हेर्दा म गर्व र जिम्मेवारी दुवै महसुस गर्छु। गर्व—किनकि मैले धेरै जीवनसँग जोडिने अवसर पाएँ। जिम्मेवारी—किनकि अझै धेरै काम गर्न बाँकी छ। आगामी दिनहरूमा पनि यस क्षेत्रमा निरन्तर सक्रिय रहँदै समावेशी समाज निर्माणका लागि योगदान दिने मेरो प्रतिबद्धता कायम रहनेछ।

अन्ततः, मेरो दुई दशकको अनुभवले मलाई सिकाएको सबैभन्दा ठूलो पाठ यही हो—समावेशी समाज केवल नीति र कार्यक्रमले मात्र निर्माण हुँदैन, त्यो मानवीय सोच, व्यवहार र संवेदनशीलताबाट सम्भव हुन्छ।