मानव जीवन विविधता, क्षमता र सम्भावनाले भरिएको छ। यही विविधताभित्र अपाङ्गता पनि एक महत्वपूर्ण यथार्थ हो, जसलाई धेरैजसो अवस्थामा केवल “चुनौती” का रूपमा मात्र बुझ्ने गरिन्छ। तर आजको परिवर्तित सोच, अधिकारमुखी दृष्टिकोण र समावेशी विकासको अवधारणाले अपाङ्गतालाई फरक ढंगले व्याख्या गर्न थालेको छ। प्रश्न उठ्छ—के अपाङ्गता साँच्चै केवल चुनौती हो, वा यसले अवसरका ढोका पनि खोल्न सक्छ? यसको उत्तर सरल छैन, तर स्पष्ट छ—अपाङ्गता आफैंमा समस्या होइन; समस्या हाम्रो सोच, संरचना र व्यवहारमा लुकेको हुन्छ।
अपाङ्गता भन्नाले शारीरिक, मानसिक, बौद्धिक वा इन्द्रियसम्बन्धी अवस्थाका कारण व्यक्तिको दैनिक जीवनका गतिविधिहरूमा देखिने कठिनाइलाई जनाउँछ। विगतमा समाजले अपाङ्गतालाई दया, आश्रय र कमजोरीको दृष्टिले हेर्थ्यो। यस्तो दृष्टिकोणले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई समाजको मूल प्रवाहबाट टाढा राख्यो। उनीहरूलाई आत्मनिर्भर बन्ने अवसरभन्दा पनि सहाराको पात्रका रूपमा चित्रित गरियो।
तर आधुनिक समयमा “सामाजिक मोडेल” (Social Model of Disability) ले नयाँ दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेको छ, जसले भन्छ—अपाङ्गता व्यक्तिको शरीरमा होइन, समाजले बनाएका अवरोधहरूमा हुन्छ। यदि वातावरण, संरचना र नीति समावेशी भए भने, अपाङ्गता बाधा होइन, सामान्य जीवनको एक हिस्सा मात्र बन्न सक्छ।
यद्यपि व्यवहारमा हेर्दा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले अझै पनि थुप्रै चुनौतीहरू सामना गरिरहेका छन्। शिक्षा क्षेत्रमा उनीहरूको पहुँच अझै सीमित छ। धेरै विद्यालयहरू भौतिक रूपमा अपाङ्गमैत्री छैनन्, न त शिक्षण विधि नै सबैका लागि उपयुक्त छ। स्वास्थ्य सेवामा पहुँच, उचित उपचार र पुनःस्थापना सेवाहरू पर्याप्त छैनन्। रोजगारीको क्षेत्रमा पनि समान अवसरको अभाव देखिन्छ। अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई क्षमता नभएको भन्ने पूर्वाग्रहले गर्दा उनीहरूलाई कामका अवसरहरू कम दिइन्छ। सार्वजनिक यातायात, सरकारी कार्यालय, सडक तथा भवनहरूमा आवश्यक पहुँचको अभावले उनीहरूको दैनिक जीवन थप कठिन बनाएको छ।
सामाजिक दृष्टिकोण पनि अर्को महत्वपूर्ण चुनौती हो। अझै पनि धेरै ठाउँमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई हेला, उपेक्षा वा सहानुभूतिका नजरले मात्र हेरिन्छ। यस्तो व्यवहारले उनीहरूको आत्मविश्वासमा असर पार्छ र समाजमा सक्रिय सहभागिता गर्नबाट रोक्छ। विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रहरूमा चेतनाको अभावका कारण अपाङ्गतालाई अभिशाप वा कर्मको परिणामका रूपमा व्याख्या गरिन्छ, जसले समस्या झन् गम्भीर बनाउँछ।
तर यी सबै चुनौतीहरूका बीचमा अपाङ्गता अवसरको रूपमा पनि देखा पर्न सक्छ। इतिहास र वर्तमान दुवैमा यस्ता थुप्रै उदाहरणहरू छन्, जहाँ अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले असाधारण उपलब्धि हासिल गरेका छन्। उनीहरूको जीवनले प्रमाणित गर्छ कि सही अवसर, प्रोत्साहन र पहुँच पाउँदा कुनै पनि व्यक्तिले आफ्नो क्षमता प्रदर्शन गर्न सक्छ।
प्रविधिको विकासले पनि अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि नयाँ सम्भावनाहरू सिर्जना गरेको छ। सहायक उपकरणहरू (assistive technologies), डिजिटल प्लेटफर्महरू र अनलाइन शिक्षा तथा रोजगारीका अवसरहरूले उनीहरूको जीवनलाई सहज बनाउँदै लगेको छ। उदाहरणका लागि, दृष्टिविहीन व्यक्तिहरूका लागि स्क्रिन रिडर, शारीरिक अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि विशेष उपकरणहरू र सांकेतिक भाषाको प्रयोगले सञ्चारमा सहजता ल्याएको छ। यसले देखाउँछ कि उचित प्रविधि र नवप्रवर्तनले अपाङ्गतालाई अवसरमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।
यस सन्दर्भमा राज्यको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। नेपालमा पनि अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको अधिकार सुनिश्चित गर्न विभिन्न कानुनी प्रबन्धहरू गरिएको छ। संविधानले समानता, सम्मान र सहभागिताको अधिकार सुनिश्चित गरेको छ भने विभिन्न नीति तथा कार्यक्रमहरूले समावेशी विकासलाई प्राथमिकता दिएका छन्। तर कानुन मात्र पर्याप्त हुँदैन; यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।
समावेशी समाज निर्माणका लागि शिक्षा प्रणालीलाई रूपान्तरण गर्न जरुरी छ। सबै बालबालिकालाई, चाहे उनीहरू जुनसुकै अवस्थाका किन नहुन्, एउटै कक्षामा समान अवसरसहित अध्ययन गर्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ। शिक्षकहरूलाई समावेशी शिक्षाको तालिम दिनु, पाठ्यक्रमलाई लचिलो बनाउनु र आवश्यक सहयोगी सामग्री उपलब्ध गराउनु आवश्यक छ। त्यस्तै, रोजगारीको क्षेत्रमा पनि समान अवसर र क्षमता अनुसारको काम सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
अर्कोतर्फ, समाजको सोच परिवर्तन गर्नु सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो। अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई दया होइन, अधिकारको दृष्टिले हेर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। सञ्चार माध्यम, शिक्षा र जनचेतनामूलक कार्यक्रममार्फत सकारात्मक सन्देश फैलाउनु जरुरी छ। परिवार, समुदाय र संस्थाहरूले पनि समावेशी व्यवहार अपनाउनुपर्छ।
अन्ततः, अपाङ्गता न त केवल चुनौती हो, न त मात्र अवसर। यो हाम्रो दृष्टिकोण, नीतिगत व्यवस्था र सामाजिक व्यवहारमा निर्भर रहने विषय हो। यदि हामीले समानता, समावेशिता र सम्मानलाई व्यवहारमा उतार्न सकेका छौं भने, अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि जीवन अवसरले भरिएको बन्न सक्छ।
यसैले, आजको आवश्यकता भनेको अपाङ्गतालाई नयाँ दृष्टिले हेर्ने हो—जहाँ प्रत्येक व्यक्ति समान अधिकार र अवसरको हकदार हुन्छ। “कसैलाई पछाडि नछोड्ने” भन्ने मूल मन्त्रलाई व्यवहारमा उतार्दै समावेशी र न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्न सबैले आ–आफ्नो ठाउँबाट योगदान दिनु अपरिहार्य छ। अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई सक्षम नागरिकका रूपमा स्वीकार गर्नु आजको समयको माग हो।

बसन्त भट्ट
(सल्लाहकार)
अपाङ्गता महिला संघ, रुपन्देही
हाल: काठमाडौ