दिपक खड्का, चन्द्रौटा।
कपिलवस्तु जिल्लाको शिवराज नगरपालिका वडा नं. १ र ९ को सिमानामा अवस्थित स्युराजगढी (शिवगढी) सम्बन्धी हालै सार्वजनिक भएको पुरानो शैलीको नक्सा/स्केचले यस क्षेत्रको ऐतिहासिक महत्व पुनः गम्भीर बहसमा ल्याएको छ। उक्त नक्सामा देखिएको किल्ला संरचना, प्रवेशद्वार, पर्खाल तथा भित्री सुरक्षा प्रणालीले यस स्थानलाई अंग्रेज–नेपाल युद्ध (Anglo–Nepal War) कालसँग जोडेर अध्ययन गर्नुपर्ने सम्भावनालाई थप बल दिएको छ।

नगर प्रमुख अजय थापाले स्युराज गढी (शिवगढी) बुटवलस्थित जितगढी किल्ला र कृष्णनगर–बहादुरगंज क्षेत्रलाई अलग–अलग नभई एउटै ऐतिहासिक सैन्य सञ्जालका रूपमा अध्ययन गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याउनुभएको छ।

उहाँका अनुसार यी तीनै क्षेत्रलाई वैज्ञानिक दृष्टिले अध्ययन गर्न सके पश्चिम नेपालमा तत्कालीन नेपाली प्रतिरक्षा रणनीति (defensive strategy) कस्तो थियो भन्ने विषय अझ स्पष्ट हुन सक्छ।
इतिहासअनुसार जितगढी युद्ध नेपाली सैन्य इतिहासको एक निर्णायक युद्ध मानिन्छ जहाँ नेपाली सेनाले अंग्रेज फौजलाई पराजित गर्दै महत्वपूर्ण विजय हासिल गरेको थियो। यो युद्ध नेपाली सैन्य इतिहासमा साहस रणनीति र स्थानीय भू-भागको कुशल उपयोगको उत्कृष्ट उदाहरणका रूपमा लिइन्छ।

ऐतिहासिक स्रोत तथा स्थानीय जनश्रुतिका आधारमा उक्त युद्ध तथा शिवगढी क्षेत्रको सुरक्षा व्यवस्थामा नेपाली सेनाका कमाण्डर उजिरसिंह थापाको नेतृत्व महत्वपूर्ण रहेको मानिन्छ। उहाँको नेतृत्वमा पश्चिम मोर्चामा नेपाली सेनाले भू–भागीय रणनीति, किल्ला संरचना र स्थानीय जनशक्तिको उपयोगमार्फत प्रतिरोधात्मक युद्ध सञ्चालन गरेको विश्वास गरिन्छ।

स्युराजगढी(शिवगढी)को हाल सार्वजनिक भएको नक्सामा देखिएको संरचना अत्यन्तै रणनीतिक प्रकृतिको देखिन्छ। बहुभुज (polygon) आकारको किल्ला, मोटा पर्खाल, घुमाउरा प्रवेश मार्ग (zigzag entry path) तथा भित्री भागमा देखिएको क्रस (X) आकारको विभाजन संरचनाले यसलाई युद्धकालीन सुरक्षा केन्द्रको रूपमा प्रयोग गरिएको हुनसक्ने संकेत गर्छ। त्यस्तै बाहिरी भागमा देखिएको गोलाकार संरचना सम्भावित वाच टावर वा निगरानी चौकी हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।

यसैबीच कपिलवस्तुको कृष्णनगर नगरपालिका–बहादुरगंज क्षेत्र (पुरानो खजनी क्षेत्र) लाई पनि ऐतिहासिक दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिँदै आएको छ। स्थानीय इतिहासकार तथा बुढापाकाहरूका अनुसार यस क्षेत्रमा पनि अंग्रेज-नेपाल युद्धकालीन समयमा सैन्य गतिविधि आवागमन नियन्त्रण र सम्भावित लडाइँका संकेतहरू देखिएको जनश्रुति पाइन्छ। हाल बहादुरगंज आसपासका केही स्थानहरूमा पुराना माटाका टीला, ढुंगाका अवशेष तथा असामान्य भू–संरचना देखिने भएकाले थप अध्ययन आवश्यक देखिएको छ।

स्थानीय जनप्रतिनिधिहरूका अनुसार स्युराजगढी(शिवगढी) जितगढी र बहादुरगंजलाई अलग–अलग रूपमा अध्ययन गर्दा पूर्ण ऐतिहासिक चित्र स्पष्ट नहुने भएकाले एउटै अनुसन्धान ढाँचामा समेटिनुपर्ने आवश्यकता छ। नगर प्रमुख अजय थापाले पनि यी क्षेत्रलाई “एकीकृत ऐतिहासिक सैन्य सञ्जाल” का रूपमा वैज्ञानिक अध्ययन गर्नुपर्ने धारणा व्यक्त गर्नुभएको छ।

इतिहासविद्हरूका अनुसार अंग्रेज–नेपाल युद्धको समयमा पश्चिम नेपाल रणनीतिक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण क्षेत्र थियो। पहाडी र तराई भू–भागको संगम, नदी प्रणाली तथा आवागमन मार्गहरूले यस क्षेत्रलाई सैन्य दृष्टिले संवेदनशील बनाएको थियो। त्यही कारणले विभिन्न स्थानमा किल्ला, चौकी र प्रतिरक्षा संरचना निर्माण गरिएको हुनसक्ने अनुमान गरिन्छ।

उजिरसिंह थापाको नेतृत्वलाई पनि यस सन्दर्भमा विशेष महत्वका साथ हेरिन्छ। उहाँको नेतृत्वमा नेपाली सेनाले सीमित स्रोतसाधनका बाबजुद अंग्रेज फौजविरुद्ध सफल प्रतिरोध गरेको इतिहास उल्लेखनीय छ। स्थानीय स्तरमा उहाँको नाम शिवगढी र जितगढी क्षेत्रसँग जोडेर स्मरण गरिने परम्परा पनि पाइन्छ, जसले यी स्थानहरूबीच ऐतिहासिक सम्बन्ध रहेको जनविश्वासलाई अझ बलियो बनाएको छ।
यद्यपि हालसम्म शिवगढी र बहादुरगंज क्षेत्रबारे औपचारिक पुरातात्त्विक उत्खनन वा विस्तृत वैज्ञानिक अध्ययन भएको छैन। उपलब्ध प्रमाणहरू मुख्यतः नक्सा, स्थानीय कथन, भू–संरचना र अवशेषमा आधारित छन्।

त्यसैले इतिहासविद्हरूले डिजिटल म्यापिङ, भू–वैज्ञानिक अध्ययन र पुरातात्त्विक उत्खननमार्फत प्रमाणिक अनुसन्धान आवश्यक रहेको बताएका छन्।
विशेषज्ञहरूका अनुसार यदि शिवगढी, जितगढी र बहादुरगंजबीचको ऐतिहासिक सम्बन्ध प्रमाणित हुन सकेमा पश्चिम नेपालमा अंग्रेज–नेपाल युद्धकालीन एकीकृत सैन्य प्रतिरक्षा प्रणाली रहेको महत्वपूर्ण ऐतिहासिक तथ्य उजागर हुन सक्छ। यसले नेपाली सैन्य इतिहाससँगै राष्ट्रिय पर्यटन प्रवर्द्धनमा पनि ठूलो योगदान पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ।
स्थानीय बासिन्दाहरूले पनि यी ऐतिहासिक स्थलहरूको संरक्षण, प्रचार–प्रसार र अध्ययनलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने माग गर्दै आएका छन्। उनीहरूका अनुसार यी स्थलहरू केवल धार्मिक वा प्राकृतिक मात्र नभई राष्ट्रिय गौरवसँग जोडिएका महत्वपूर्ण सम्पदा हुन्।

स्युराजगढी(शिवगढी) जितगढी र कृष्णनगर–बहादुरगंज क्षेत्रलाई छुट्टाछुट्टै होइन, एकीकृत ऐतिहासिक दृष्टिले अध्ययन गर्नु आवश्यक देखिन्छ। उजिरसिंह थापाको नेतृत्व, अंग्रेज–नेपाल युद्धको रणनीति र स्थानीय किल्ला संरचनाबीचको सम्बन्ध स्पष्ट गर्न सकिएमा नेपालको पश्चिम क्षेत्रको सैन्य इतिहास अझ समृद्ध र प्रमाणिक बन्ने निश्चित छ।